اردشیر یکم (بابکان)
Ardashir I
۲۲۴–۲۴۲ م
اردوان چهارم را شکست داد و شاهنشاهی ساسانی را بنیاد نهاد.
دوران کلاسیک
ساسانیان
Sasanian Empire
⏳ ۲۲۴–۶۵۱ م🏛 پایتخت: استخر، تیسفون👑 ۳۰ فرمانروا📜 ۱۹ رویداد
واپسین شاهنشاهی ایران پیش از اسلام؛ رقیب هم‌تراز روم با دین رسمی زرتشتی، طاق کسری و جندی‌شاپور.
گستره‌ی فرمانروایی
طرح ساده‌شده‌ی قلمرو ساسانیان در اوج گسترش. مرزهای دوران پیشامدرن سیال بودند؛ این نقشه تنها برای جهت‌یابی است.
فرمانروایان
شاپور یکم
Shapur I
۲۴۰–۲۷۰ م
سه امپراتور روم را شکست داد و والرین را اسیر کرد؛ مانی در دربار او بود.
هرمز یکم
Hormizd I
۲۷۰–۲۷۱ م
پادشاهی کوتاه با پشتیبانی از مانی.
بهرام یکم
Bahram I
۲۷۱–۲۷۴ م
به تحریک موبد کرتیر، مانی را زندانی کرد که در زندان درگذشت.
بهرام دوم
Bahram II
۲۷۴–۲۹۳ م
کرتیر در روزگار او به اوج قدرت رسید.
بهرام سوم
Bahram III
۲۹۳ م
چند ماه پادشاهی کرد و به دست نرسی برکنار شد.
نرسی
Narseh
۲۹۳–۳۰۲ م
کتیبه‌ی پایکولی را نگاشت؛ با پیمان نصیبین پنج ایالت را به روم واگذار کرد.
هرمز دوم
Hormizd II
۳۰۲–۳۰۹ م
شاهی دادگر که بزرگان پس از مرگش پسرانش را کنار زدند.
شاپور دوم (ذوالاکتاف)
Shapur II the Great
۳۰۹–۳۷۹ م
هفتاد سال پادشاهی، که به روایتی پیش از زادن تاج‌گذاری کرد؛ ژولیان را شکست داد.
اردشیر دوم
Ardashir II
۳۷۹–۳۸۳ م
برادر شاپور دوم که به دست بزرگان برکنار شد.
شاپور سوم
Shapur III
۳۸۳–۳۸۸ م
با روم بر سر تقسیم ارمنستان پیمان بست.
بهرام چهارم
Bahram IV
۳۸۸–۳۹۹ م
پیش از شاهی، فرمانروای کرمان بود (کرمانشاه).
یزدگرد یکم
Yazdegerd I
۳۹۹–۴۲۰ م
با مدارا با مسیحیان و یهودیان، از سوی موبدان «بزه‌گر» نام گرفت.
بهرام پنجم (بهرام گور)
Bahram V (Gur)
۴۲۰–۴۳۸ م
شکارگر افسانه‌ای و قهرمان هفت‌پیکر نظامی؛ هپتالیان را شکست داد.
یزدگرد دوم
Yazdegerd II
۴۳۸–۴۵۷ م
در نبرد آوارایر شورش ارمنیان را سرکوب کرد.
هرمز سوم
Hormizd III
۴۵۷–۴۵۹ م
به دست برادرش پیروز برکنار شد.
پیروز یکم
Peroz I
۴۵۹–۴۸۴ م
در نبرد با هپتالیان جان باخت؛ دوران او با خشکسالی سخت همراه بود.
بلاش
Balash
۴۸۴–۴۸۸ م
برادر پیروز که با ارمنیان صلح کرد.
قباد یکم
Kavad I
۴۸۸–۵۳۱ م
با پشتیبانی از جنبش مزدک اصلاحاتی بنیادین آغاز کرد؛ ۴۹۶–۴۹۸ برکنار و دوباره بازگشت.
جاماسپ
Jamasp
۴۹۶–۴۹۸ م
برادر قباد که در دوره‌ی زندانی‌بودن او بر تخت نشست.
خسرو یکم (انوشیروان)
Khosrow I Anushirvan
۵۳۱–۵۷۹ م
نماد دادگری: اصلاح مالیات، ارتش، دانشگاه جندی‌شاپور و ترجمه‌ی کلیله و دمنه.
هرمز چهارم
Hormizd IV
۵۷۹–۵۹۰ م
با بزرگان درافتاد و در کودتای درباری کور و کشته شد.
بهرام چوبین
Bahram VI Chobin
۵۹۰–۵۹۱ م
سردار مهرانی که پس از پیروزی بر ترکان تاج را به دست گرفت؛ تنها شاه غیرساسانی این دوره.
خسرو دوم (پرویز)
Khosrow II Parviz
۵۹۰–۶۲۸ م
تا مصر و قسطنطنیه پیش رفت اما سرانجام از هراکلیوس شکست خورد؛ عاشق شیرین.
قباد دوم (شیرویه)
Kavad II
۶۲۸ م
پدر را برانداخت، با روم صلح کرد و برادرانش را کشت؛ در طاعون درگذشت.
اردشیر سوم
Ardashir III
۶۲۸–۶۳۰ م
شاه کودکی که به دست شهربراز کشته شد.
شهربراز
Shahrbaraz
۶۳۰ م
سردار نامدار که تخت را غصب کرد و پس از چهل روز کشته شد.
پوراندخت
Boran
۶۳۰–۶۳۱ م
نخستین زن فرمانروای ساسانی که کوشید آرامش و دادگری را بازگرداند.
آزرمی‌دخت
Azarmidokht
۶۳۱–۶۳۲ م
خواهر پوراندخت که در کشمکش بزرگان کشته شد.
یزدگرد سوم
Yazdegerd III
۶۳۲–۶۵۱ م
واپسین شاهنشاه ساسانی که پس از قادسیه و نهاوند گریخت و در مرو کشته شد.
گاه‌شمار
پادشاهان (طلایی) و رویدادها (رنگ دودمان) به ترتیب زمان؛ رویدادهای کلیدی پررنگ‌ترند.
- آغاز پادشاهی · ۲۲۴–۲۴۲ م👑 اردشیر یکم (بابکان)
- بنیان‌گذاری · ۲۲۴ منبرد هرمزدگان و بنیاد ساسانیان
- آغاز پادشاهی · ۲۴۰–۲۷۰ م👑 شاپور یکم
- نبرد · ۲۴۴ منبرد میسیخه و مرگ گوردیان سوم
- نبرد · ۲۶۰ منبرد ادسا و اسارت والریننقش‌رستم این پیروزی را جاودانه کرد.
- آغاز پادشاهی · ۲۷۰–۲۷۱ م👑 هرمز یکم
- آغاز پادشاهی · ۲۷۱–۲۷۴ م👑 بهرام یکم
- آغاز پادشاهی · ۲۷۴–۲۹۳ م👑 بهرام دوم
- فرهنگ و هنر · ۲۷۴ ممرگ مانی در زندان
- آغاز پادشاهی · ۲۹۳–۳۰۲ م👑 نرسی
- آغاز پادشاهی · ۲۹۳ م👑 بهرام سوم
- پیمان · ۲۹۸ مپیمان نصیبین
- آغاز پادشاهی · ۳۰۲–۳۰۹ م👑 هرمز دوم
- آغاز پادشاهی · ۳۰۹–۳۷۹ م👑 شاپور دوم (ذوالاکتاف)
- پیمان · ۳۶۳ مشکست و مرگ ژولیان؛ پیمان سود ایران
- آغاز پادشاهی · ۳۷۹–۳۸۳ م👑 اردشیر دوم
- آغاز پادشاهی · ۳۸۳–۳۸۸ م👑 شاپور سوم
- آغاز پادشاهی · ۳۸۸–۳۹۹ م👑 بهرام چهارم
- آغاز پادشاهی · ۳۹۹–۴۲۰ م👑 یزدگرد یکم
- فرهنگ و هنر · ۴۱۰ مشورای سلوکیه و سامان کلیسای خاور
- آغاز پادشاهی · ۴۲۰–۴۳۸ م👑 بهرام پنجم (بهرام گور)
- آغاز پادشاهی · ۴۳۸–۴۵۷ م👑 یزدگرد دوم
- نبرد · ۴۵۱ منبرد آوارایر
- آغاز پادشاهی · ۴۵۷–۴۵۹ م👑 هرمز سوم
- آغاز پادشاهی · ۴۵۹–۴۸۴ م👑 پیروز یکم
- آغاز پادشاهی · ۴۸۴–۴۸۸ م👑 بلاش
- نبرد · ۴۸۴ مشکست و مرگ پیروز در برابر هپتالیان
- آغاز پادشاهی · ۴۸۸–۵۳۱ م👑 قباد یکم
- آغاز پادشاهی · ۴۹۶–۴۹۸ م👑 جاماسپ
- اصلاحات · ۵۲۴ مسرکوب مزدکیان
- آغاز پادشاهی · ۵۳۱–۵۷۹ م👑 خسرو یکم (انوشیروان)
- پیمان · ۵۳۲ مصلح جاودان با روم
- فرهنگ و هنر · ۵۴۰ مساخت طاق کسری و فتح انطاکیه
- نبرد · ۵۶۰ منابودی هپتالیان با هم‌پیمانی ترکان
- آغاز پادشاهی · ۵۷۹–۵۹۰ م👑 هرمز چهارم
- آغاز پادشاهی · ۵۹۰–۶۲۸ م👑 خسرو دوم (پرویز)
- آغاز پادشاهی · ۵۹۰–۵۹۱ م👑 بهرام چوبین
- نبرد · ۶۱۴ متصرف اورشلیم
- نبرد · ۶۲۶ ممحاصره‌ی قسطنطنیه
- آغاز پادشاهی · ۶۲۸–۶۳۰ م👑 اردشیر سوم
- آغاز پادشاهی · ۶۲۸ م👑 قباد دوم (شیرویه)
- پیمان · ۶۲۸ مبرافتادن خسرو پرویز و صلح با روم
- آغاز پادشاهی · ۶۳۰–۶۳۱ م👑 پوراندخت
- آغاز پادشاهی · ۶۳۰ م👑 شهربراز
- آغاز پادشاهی · ۶۳۱–۶۳۲ م👑 آزرمی‌دخت
- آغاز پادشاهی · ۶۳۲–۶۵۱ م👑 یزدگرد سوم
- نبرد · ۶۳۶ منبرد قادسیه
- نبرد · ۶۴۲ منبرد نهاوند (فتح‌الفتوح)
- فروپاشی · ۶۵۱ مکشته‌شدن یزدگرد سوم در مرو
منابع و کتاب‌شناسی
- [پژوهش]Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire — Touraj Daryaee
- [منبع دست‌اول]تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ طبری) — محمد بن جریر طبری
- [منبع دست‌اول]شاهنامه — فردوسی
- [مرجع]Encyclopædia Iranica — ed. E. Yarshater et al.
تاریخ‌ها بر پایه‌ی اجماع پژوهشی (ایرانیکا، تاریخ کمبریج) است؛ «ح.» نشانه‌ی تاریخ تقریبی یا مورد اختلاف است.